Op papier is het slechts een confrontatie van vier dagen tussen twee rivaliserende kampen. In werkelijkheid is het veel meer dan dat: het is het moment waarop het oude Japan, dat eeuwenlang gedomineerd werd door de shoguns, plaats begint te maken voor een nieuwe orde rond de keizer. Maar om te begrijpen waarom deze slag zo belangrijk is, moeten we eerst terugkijken naar hoe Japan eruitzag vóór 1868!

Voor de slag: een keizer, maar vooral een shogun

Lange tijd leefde Japan onder een vrij bijzonder systeem. De keizer was er wel degelijk: hij bleef een heilige en prestigieuze figuur, maar de echte politieke en militaire macht lag bij de shogun, het hoofd van de krijgersregering. Sinds het begin van de 17de eeuw was die macht in handen van de Tokugawa-familie, gevestigd in Edo, het huidige Tokyo. Dat regime had voor lange stabiliteit gezorgd, maar in de 19de eeuw begon het te verzwakken, vooral onder druk van westerse machten die Japan dwongen om zich open te stellen voor de internationale handel. Veel samoerai en grote heren vonden dan ook dat het shogunaat niet langer in staat was om het land te beschermen of te moderniseren.

In 1867 stemde de laatste shogun, Tokugawa Yoshinobu, ermee in om de macht officieel terug te geven aan de keizer. Vanop afstand lijkt dat misschien een rustige overgang, maar in werkelijkheid was er niets opgelost! Het politieke apparaat van het shogunaat bestond nog steeds, de Tokugawa-familie bleef zeer machtig en de voorstanders van een radicale verandering wilden veel verder gaan. Voor hen volstond het niet om de shogun te verzwakken: hij moest echt verdwijnen. De spanning liep dan ook snel op rond Kyoto, waar het keizerlijk hof zich bevond.

Waarom wordt er gevochten in Toba en Fushimi?

Eind januari 1868 rukken de troepen van de shogun vanuit Osaka op naar Kyoto, officieel om een boodschap aan het hof over te brengen. Aan de andere kant blokkeren pro-keizerlijke troepen de weg ten zuiden van de hoofdstad, in de zones van Toba en Fushimi, twee belangrijke doorgangspunten naar Kyoto. Op 27 januari vallen de eerste schoten nabij de Koeda-brug in Toba, waarna de gevechten zich uitbreiden naar Fushimi. De Boshin-oorlog, de burgeroorlog die het shogunaat zal doen vallen, is nu echt begonnen.

Op papier heeft het kamp van de shogun het numerieke voordeel: ongeveer 15.000 manschappen tegenover slechts 5.000 aan keizerlijke zijde. Maar die cijfers verbergen een andere realiteit. De pro-keizerlijke troepen zijn vaak beter georganiseerd, beter geleid en beter uitgerust. Het shogun-leger is heterogener: sommige eenheden zijn gemoderniseerd, soms met hulp van Franse adviseurs. Andere vechten daarentegen nog op een veel traditionelere manier, met lansen en zwaarden. Toba-Fushimi plaatst dus ook twee generaties Japan tegenover elkaar: een oud, nog sterk feodaal Japan en een Japan dat stilaan de moderne oorlogsvoering binnentreedt.

Het symbolische detail dat alles verandert

Op 28 januari krijgen de troepen van Satsuma en Chōshū toestemming om in naam van de keizer te vechten en ontplooien ze de keizerlijke banier. Dit gebaar verandert alles: de soldaten van de shogun riskeren nu gezien te worden als vijanden van de keizer zelf! Bondgenoten beginnen te twijfelen, sommigen veranderen van kamp en het moreel van de Tokugawa stort in.

De nederlaag wordt daardoor even symbolisch als militair. De shogun-troepen trekken zich terug en Yoshinobu verlaat discreet Osaka om terug te keren naar Edo. Op enkele dagen tijd is het prestige van het shogunaat gebroken. Na Toba-Fushimi wordt de Meiji-dynastie een politieke realiteit: het oude Japan begint plaats te maken voor het moderne Japan.

Na Toba-Fushimi: Japan in een nieuw tijdperk

De gevolgen zijn enorm. In de maanden die volgen stort het shogunaat in, Edo geeft zich over en de stad wordt Tokyo, de ‘oostelijke hoofdstad’. Vanaf dan begint Japan aan een periode van versnelde hervormingen: centralisatie van de macht, modernisering van het leger, geleidelijke afschaffing van de samoerai-orde, industrialisering, gecontroleerde openstelling naar de wereld…

Toba en Fushimi vandaag

Vandaag lijken Toba en Fushimi, ten zuiden van Kyoto, helemaal niet meer op een oorlogsfront. Je vindt er heiligdommen, rustige straten en in Fushimi een wijk die bekendstaat om zijn kanalen en sake. De site van Jōnangū herinnert er echter aan dat de slag daar begon, in deze zone langs één van de grote toegangswegen tot de oude hoofdstad. Het contrast is opvallend!