Onder een spoorwegwerf in de Mexicaanse provincie Yucatán lag al eeuwenlang een oud Mayadorp verborgen. En blijkbaar heeft dat dorp ons heel wat te vertellen!
Een werf die 2.000 jaar geschiedenis verbergt
In Yucatán lijkt het wel alsof je maar een paar meter hoeft te graven om op archeologische schatten te stuiten! Dat doen de werken aan de Tren Maya de Carga, de goederentak van de spoorlijn, in elk geval uitschijnen… In de buurt van de multimodale terminal van Progreso, aan de noordkust van het Mexicaanse schiereiland, hebben archeologen een tot nu toe onbekende Mayanederzetting geïdentificeerd. De site kreeg de naam K’oxol Ja’ II en werd al midden 2025 blootgelegd tijdens archeologisch noodonderzoek voorafgaand aan de werken. Waarom schrijven we er dan nu pas over? Heel eenvoudig: het Mexicaanse Nationaal Instituut voor Antropologie en Geschiedenis (INAH) heeft de resultaten nu pas voorgesteld!
Een eerste opvallend detail: het dorp dankt zijn naam aan de Mayawoorden k’oxol, wat mug betekent, en ja’, wat water betekent. Met andere woorden: muggenwater.
21 structuren en een ‘cenote’ in het midden
K’oxol Ja’ II beslaat ongeveer 2.257 m² en omvat 21 structuren, naast verschillende natuurlijke elementen. De overblijfselen wijzen vooral op een residentiële functie, en niet op die van een groot politiek of ceremonieel centrum. Analyse van het aardewerk situeert de bewoning tussen ongeveer 400 voor onze jaartelling en 900 van onze jaartelling, een bijzonder lange periode in de Mayageschiedenis!
In het midden van de site bevindt zich een ‘cenote’, een met water gevulde grot, waarvan de opening met stenen was aangelegd. Volgens de onderzoekers suggereert dat detail dat de bewoners hun toegang tot water, uiteraard een essentiële hulpbron in deze regio, zorgvuldig controleerden en organiseerden! Ook andere permanente of seizoensgebonden waterpunten lijken de indeling van het dorp te hebben beïnvloed.
Maya’s, maar dan zonder paleizen
Net dat alledaagse karakter maakt de site zo boeiend! De grote Mayasteden lieten tempels, paleizen, beeldhouwwerken en inscripties na die vooral het verhaal van de elites vertellen. K’oxol Ja’ II doet dan weer eerder het relaas van gezinnen, hun woningen en hun dagelijkse leven.
De beperkte hoeveelheid teruggevonden aardewerk kan erop wijzen dat veel voorwerpen gemaakt waren van vergankelijke materialen die vandaag verdwenen zijn. Er werd op de site bovendien geen enkel menselijk graf aangetroffen! Volgens archeologen kunnen de nabijheid van de rotsachtige ondergrond en de geringe diepte van de bodem die opmerkelijke afwezigheid verklaren.
Onderzoekers denken dat de gemeenschap waarschijnlijk een middelgroot regionaal belang had en mogelijk afhankelijk was van een groter centrum in de omgeving, wellicht de nabijgelegen site El Chiik.
De site blijft waar ze is
Goed nieuws voor het erfgoed: de structuren worden niet verplaatst. Het INAH en de verantwoordelijken voor het spoorwegproject hebben een beschermingszone afgebakend zodat K’oxol Ja’ II in situ bewaard kan blijven. De overblijfselen werden schoongemaakt, gestabiliseerd en beschermd om toekomstig onderzoek mogelijk te maken.
De aanleg van de Tren Maya blijft evenwel omstreden vanwege de gevolgen voor het milieu en het erfgoed. Maar tegelijkertijd leveren de preventieve archeologische opgravingen wel een enorme hoeveelheid nieuwe gegevens op!